آشنایی با نحوه نت خوانی سه تار از صفر تا صد

همه ما می‌دانیم که وقتی می‌خواهیم یک کار جدیدی را آغاز کنیم ابتدا باید با اصول اولیه آن آشنا شویم. در شروع یادگیری یک ساز جدید مانند سه تار نیز لازم است با حروف الفبای موسیقی، علائم و نحوه نت خوانی سه تار آشنا شوید. این مرحله شاید یکی از دشوارترین مراحل یادگیری ساز سه تار باشد اما با تمرین روزانه می‌توانید کاملا به آن مسلط شوید. ما در این مقاله به آموزش نت خوانی سه تار به زبان ساده می‌پردازیم تا بتوانید خیلی راحت و سریع در راه یادگیری سه تار قدم بردارید.

همانطور که گفتیم یکی از مهم‌ترین مراحل یادگیری ساز سه تار، آموزش نت خوانی است. بدون یادگیری نت های سه تار و جای آنها بر روی دسته سه تار نمی‌توانید تبدیل به یک نوازنده حرفه‌ای شوید. پس لازم است برای یادگیری نحو نت خوانی سه تار وقت بگذارید تا با پشتکار و تمرین روزانه به نتیجه دلخواه خود برسید. برای یادگیری نت خوانی سه تار لازم است با یک سری اصطلاحات اولیه آشنا شوید که در ادامه آنها را برای شما توضیح می‌دهیم.

آشنایی با نت‌ های موسیقی در سه تار

اصطلاح اول که در آموزش نت خوانی سه تار آشنایی با آن ضروری است، نت می‌باشد. نت‌ های سه تار در واقع همان الفبای موسیقی هستند که هر کدام معرف یک صدا یا آوا با یک فرکانس مشخص هستند. ما در موسیقی تعداد هفت عدد نت اصلی داریم که تمام قطعات موسیقی توسط همین هفت نت سه تار ساخته و نواخته می‌شوند. بنابراین بدون یادگیری نام نت‌ها نمی‌توانید قطعه موسیقی را بخوانید و بنوازید.

نام این هفت نت به ترتیب عبارت است از: دو، ر، می، فا، سل، لا، سی

در کتاب‌های آموزشی و قطعات موسیقی، نت‌ها را با حروف انگلیسی نیز نام‌گذاری می‌کنند. پس بهتر است حرف مختص به هر نت را نیز بدانید. در نام‌گذاری انگلیسی نت‌ها را با حروف زیر نشان می‌دهند:

دو”C”، ر “D”، می “E”، فا “F”، سل “G”، لا “A”، سی  “B”

پنج خط حامل در نت‌خوانی سه تار

اصطلاح بعدی که در یادگیری نحوه نت خوانی سه تار باید با آن آشنا شوید خط حامل است. خطوط حامل در واقع پنج خط موازی و مساوی هستند که نت‌ های سه تار را بر روی خطوط یا بین آنها می‌نویسند. هر یک از خط‌ها نمایانگر نام یک نت خاص می‌باشد و شخصیت نت‌ها توسط جایگاه آنها بر روی خطوط حامل مشخص می‌شود. لازم به ذکر است که خطوط حامل را از پایین به بالا می‌شمارند.

کلید موسیقی 

یکی دیگر از اصطلاحات مهم در یادگیری نت خوانی سه تار کلید است. کلید علامتی است که در ابتدای خطوط حامل نوشته می‌شود. در حقیقت کلید است که مشخص می‌کند هر خطی از خطوط حامل به چه نتی تعلق دارد. در موسیقی چند کلید داریم که با توجه به گستره صدایی سازها از آنها بهره می‌گیرند. رایج‌ترین کلید در موسیقی کلید سُل است و برای نت های سه تار نیز از همین کلید استفاده می‌شود. در کلید سل نتی که روی خط دوم است نت سل می‌باشد و شما از طریق پیدا کردن آن می‌توانید نام نت‌های دیگر را تشخیص دهید.

کلید سُل (Treble Clef)

نام این کلید از آنجا گرفته شده است که علامت آن به دور خطی می‌چرخد که نت سل (G) روی آن قرار دارد. به همین دلیل آن را کلید سُل می‌نامند.

این کلید برای نوشتن نت‌های بیشتر صداها و سازهای با گستره صوتی متوسط و بالا استفاده می‌شود، از جمله صداهای سوپرانو (Soprano)، متزو سوپرانو (Mezzo-Soprano)، آلتو (Alto) و تنور (Tenor).

در میان سازها نیز، سازهای بادی چوبی مانند فلوت و کلارینت، سازهای زهی مانند ویولن و گیتار، و همچنین سازهای بادی برنجی همچون ساکسیفون و ترومپت، نت‌های خود را در این کلید می‌نویسند.

در پیانو نیز، نت‌هایی که با دست راست نواخته می‌شوند معمولاً در کلید سُل نوشته می‌شوند.

نت‌هایی که روی خطوط حامل در کلید سُل قرار می‌گیرند (از پایین به بالا) عبارت‌اند از:

E، G، B، D، F

و نت‌هایی که بین خطوط قرار دارند به ترتیب از پایین به بالا عبارت‌اند از:

F، A، C، E

کلید فا (Bass Clef)

کلید فا نام خود را از نت فا (F) گرفته است، زیرا با دو نقطه در دو طرف خطی که این نت روی آن قرار دارد مشخص می‌شود.

این کلید برای سازها و صداهایی با دامنه‌ بم و پایین‌تر به کار می‌رود، از جمله سازهایی مانند کنترباس، باسون، ترومبون، توبا، ویولنسل، یوفونیوم و باریتون.

در پیانو نیز نت‌هایی که با دست چپ نواخته می‌شوند معمولاً در کلید فا نوشته می‌شوند.

نت‌هایی که روی خطوط حامل در کلید فا قرار دارند (از پایین به بالا) عبارت‌اند از:

G، B، D، F، A

و نت‌های میان خطوط نیز به ترتیب از پایین به بالا چنین‌اند:

A، C، E، G

سرکلید یا مایه نما

در اصطلاح به علائمی که بعد از کلید و بین یا بر روی خطوط حامل می‌نویسند سرکلید می‌گویند. به این علائم، علائم عرضی یا تغییر‌دهنده نیز می‌گویند که شامل بمل (♭)، دیز (♯)، بکار (♮)، کُرُن و سُری است. یادگیری این علائم در نحوه نت خوانی سه تار به شما کمک می‌کند تا دستگاهی که قطعه در آن نوشته شده است را تشخیص دهید و سازتان را مطابق با آن کوک کنید. علائمی که برای هر نت سه تار در سرکلید نوشته می‌شود در طول قطعه ثابت است مگر در کنار نتی بطور خاص یک علامت دیگر مثل بکار نوشته شود. هدف از نوشتن سرکلید این است که باعث می‌شود نت خوانی ساده‌تر شود.

مایه‌نما در واقع مایه (تنالیته) یا تن موسیقی قطعه را تعیین می‌کند و نشان می‌دهد که در طول قطعه، کدام نت‌ها باید به طور ثابت بمل یا دیز نواخته شوند.

اگر در کنار کلید، علامت بمل (♭) قرار گیرد، به این معناست که تمام نت‌هایی که روی آن خط یا در فضای مربوط به آن قرار دارند، باید نیم‌ پرده پایین‌تر اجرا شوند.

برای نمونه، اگر علامت ♭ روی خطی قرار گیرد که مربوط به نت B است، از آن نقطه به بعد، تمامی نت‌های B در قطعه باید به‌صورت B♭ (سی بمل) نواخته شوند. این نت در واقع بین B (سی) و A (لا) قرار دارد.

در مقابل، علامت دیز (♯) نشان می‌دهد که نت‌های مشخص‌شده باید نیم‌ پرده بالاتر از حالت عادی نواخته شوند.

به عنوان مثال، اگر علامت ♯ در کنار کلید روی نت F قرار گیرد، تمام نت‌های F در طول قطعه باید به صورت F♯ (فا دیز) اجرا شوند.

گاهی ممکن است در طول قطعه، آهنگ‌ساز بخواهد یکی از نت‌هایی را که طبق مایه‌ نما بمل یا دیز است، به حالت طبیعی خود بازگرداند. در این حالت، پیش از آن نت علامت بِکار (♮) قرار می‌گیرد.

برای مثال، اگر مایه‌ نما مشخص کرده باشد که نت B همیشه به صورت B♭ نواخته شود، اما در بخشی از قطعه لازم باشد نت B طبیعی اجرا شود، علامت ♮ پیش از آن نوشته می‌شود تا مشخص کند که این نت و سایر Bها در همان میزان باید به صورت طبیعی (B) نواخته شوند.

کشش و شکل نت‌ها سه تار

از دیگر پارامترهای مهم در یادگیری نحوه نت خوانی سه تار شکل نت‌های سه تار و کشش آنها می‌باشد. شکل هر نت سه تار نشانگر کشش آن است. کشش نت‌ های سه تار می‌تواند با توجه به سرعت قطعه تغییر کند ولی سرعت آنها نسبت به یکدیگر همیشه ثابت است. در یک قطعه موسیقی می‌توانیم کشش‌های مختلفی از نت‌ها را داشته باشیم تا به آن زیبایی و تنوع ببخشد. نسبت این کشش‌ها در انواع سکوت‌ها نیز صادق است. نت مبنا در موسیقی نت گرد است و کشش بقیه نت‌ها نسبت به آن مشخص می‌شود. برای مثال نت سیاه از لحاظ ارزش زمانی نت گرد می‌باشد. برای درک بهتر کشش و شکل نت‌ها به شکل زیر توجه کنید.

• نت گرد: در نت خوانی سه تار مانند سایر سازها، نت گرد به صورت یک دایره در خطوط حامل ظاهر می‌شود و در میزان ۴/۴ معادل ۴ ضرب کشش دارد. این نت به عنوان واحد مبنایی برای سایر نت‌ها شناخته می‌شود، به این معنی که میزان کشش دیگر نت‌ها نسبت به این نت سنجیده می‌شود.
• سکوت گرد: سکوت گرد یک مستطیل سیاه است که از خط حامل دوم به پایین آویزان می‌شود و از نظر ارزش زمانی معادل نت گرد است. در موقعیت‌هایی که نت گرد نمی‌تواند در میزان‌ها استفاده شود (مثلاً در میزان ۳/۴)، سکوت گرد می‌تواند به عنوان سکوت کل میزان به کار رود.
• نت سفید: نت سفید، که شبیه نت گرد است اما با یک خط راست به آن متصل می‌شود، معادل نصف نت گرد می‌باشد. در میزان ۴/۴، این نت به اندازه ۲ ضرب کشش دارد. خط راست می‌تواند به سمت بالا یا پایین از دایره نت سفید کشیده شود.
• سکوت سفید: سکوت سفید یک مستطیل سیاه است که روی خط حامل سوم قرار می‌گیرد و از نظر ارزش زمانی معادل نت سفید است. یعنی سکوت سفید به اندازه نت سفید، معادل ۲ ضرب است.
• نت سیاه: نت سیاه به صورت یک دایره سیاه تو پر است که با یک خط مستقیم از یکی از سمت‌های آن به سوی بالا یا پایین کشیده شده است. در میزان ۴/۴، ارزش زمانی نت سیاه معادل ۱ ضرب است.
• سکوت سیاه: سکوت سیاه شبیه به یک علامت منحصر به فرد است که به صورت علامت پرنده‌ای در حال پرواز به سمت یک سو طراحی شده است. این علامت گاهی مشابه به سکوت چنگ  نیز نشان داده می‌شود. ارزش زمانی سکوت سیاه، معادل نت سیاه است و به اندازه ۱ ضرب ادامه دارد.
• نت چنگ: نت چنگ از لحاظ ارزش زمانی معادل ۱/۸ نت گرد است. در میزان ۴/۴، هر نت چنگ معادل نصف ضرب خواهد بود. نت چنگ مشابه به نت سیاه است، با این تفاوت که در انتهایش یک دم یا پرچم وجود دارد که به سمت خطوط حامل خمیده می‌شود.

نکته: زمانی که دو نت چنگ یا بیشتر در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند، می‌توانند با یک خط افقی از پایین یا بالا به یکدیگر متصل شوند.

• سکوت چنگ: سکوت چنگ مشابه با نت چنگ است، با این تفاوت که یک خط اریب در انتهای آن به سمت چپ کشیده شده و پرچمی شبیه به پرچم نت چنگ در آن وجود دارد. ارزش زمانی سکوت چنگ معادل نت چنگ است و به اندازه نصف ضرب ادامه پیدا می‌کند.
• نت دو لا چنگ: نت دولا چنگ معادل ۱/۱۶ نت گرد است و در یک میزان ۴/۴ معادل ۱/۴ ضرب ارزش زمانی دارد. این نت شبیه به نت چنگ است، با این تفاوت که در انتهای آن دو پرچم وجود دارد.

نکته: نت‌های دولاچنگ معمولاً با دو خط افقی موازی به هم متصل می‌شوند.

• سکوت دو لا چنگ: سکوت دولاچنگ مشابه به سکوت چنگ است، با این تفاوت که یک پرچم دیگر در زیر پرچم اول کشیده شده است. این سکوت معادل نت دولاچنگ است و ارزش زمانی آن به اندازه ۱/۴ ضرب می‌باشد.

نکته مهم در مورد نت‌ها و سکوت‌ها: نت نقطه دار

در آموزش نت خوانی سه تار زمانی که یک نقطه در کنار یک نت های سه تار یا سکوت قرار گیرد، این به معنای آن است که ارزش زمانی نت یا سکوت مورد نظر به اندازه نصف بیشتر از حالت عادی آن ادامه پیدا می‌کند.
برای مثال:

• اگر یک نقطه کنار نت سفید قرار گیرد، آن نت به اندازه ۳/۲ یک نت سفید معمولی ادامه خواهد داشت.

• از آنجا که نت سفید در میزان ۴/۴ معادل ۲ ضرب است، این نت با نقطه کنار آن به اندازه ۳ ضرب کشش خواهد داشت.

میزان

در موسیقی قطعات را از نظر ارزش زمانی به قسمت‌های مساوی تقسیم می‌کنند که به هریک از این بخش‌ها میزان می‌گویند. در یک قطعه، ارزش زمانی همه میزان‌ها یکسان و برابر است. یک سری خطوط به صورت عمودی میزان‌ها را از یکدیگر جدا می‌کند که به آنها خط میزان می‌گویند.

کسر میزان

کسر میزان در ابتدای قطعه و بعد از کلید نوشته می‌شود. در کسر میزان یک عدد در بالای آن و یک عدد در پایین وجود دارد. عدد بالا نشان‌دهنده تعداد نت های سه تار در یک میزان است و عدد پایین کشش هر کدام از آنها را نشان می‌دهد. در نتیجه از طریق کسر میزان می‌توان نوع و تعداد نت‌ها را تشخیص داد. برای مثال کسر میزان  یعنی در هر میزان دو نت سه تار وجود دارد که کشش هر کدام از آنها برابر با نت چنگ می‌باشد. این نت‌ها در هر میزان می‌توانند از نظر زمانی به نت‌های کوچکتر تقسیم شوند اما باید مجموع نت‌ها از نظر زمانی ثابت و برابر با دو نت چنگ باشد.

تمپو یا سرعت قطعه

همیشه در بالای خطوط حامل عددی نوشته می‌شود که سرعت قطعه را مشخص می‌کند. پارامتر تمپو مشخص کننده میزان کشش هر نت بر حسب ثانیه می‌باشد که این عدد برای هر قطعه متفاوت است. می‌توانید برای تعیین و تمرین بهتر سرعت نواخته شدن نت‌ها، از مترونوم استفاده کنید.

خطوط اتصال و اتحاد

در آموزش نحوه نت خوانی سه تار لازم است با خطوط اتصال و اتحاد نیز آشنا شوید. خط اتحاد خط خمیده‌ای است که در بالای دو نت هم‌نام کشیده می‌شود و معنی آن این است که ارزش زمانی نت دوم باید به نت اول اضافه شود. خط اتصال در بالای دو یا چند نت غیر هم‌نام کشیده می‌شود و بیانگر این است که نت‌ها باید بدون وقفه و پشت سر هم اجرا شوند.

نت خوانی سه تار

همانطور که می‌دانید سه تار دارای چهار عدد سیم است که در کوک پایه به ترتیب بر روی نت‌های دو، سل، دو، دو کوک می‌شوند. کوک‌های دیگری نیز برای ساز سه تار وجود دارد که در صورت تمایل به دانستن آنها می‌توانید به مقاله راهنمای جامع نحوه کوک سه تار مراجعه کنید.

همانطور که گفتیم، کوک‌های متنوعی برای سه‌ تار وجود دارد، اما در این نوشتار تمرکز ما بر روی کوک رایج و اصلی یعنی «دو – سل – دو – دو» است و برای ساده‌تر شدن بحث به سراغ سایر کوک‌ها نمی‌رویم. با این حال، اگر نوازنده بر همین کوک مسلط شود، یادگیری دیگر کوک‌ها نیز برایش آسان خواهد بود. در جدول زیر، نام پرده‌ها از بالاترین بخش دسته تا پایین آن آورده شده است. لازم به ذکر است که این جدول تنها موقعیت پرده‌ها بر روی سیم اول و دوم را نشان می‌دهد، در حالی که جایگاه پرده‌ها روی سیم‌های بم دقیقاً مشابه سیم اول است. با بررسی جدول می‌توان به‌راحتی نام و محل تمامی پرده‌ها را روی سیم‌های مختلف سه‌ تار مشاهده کرد.

در عکس پایین می‌توانید جای نت‌ های سه تار را بر روی پرده‌بندی دسته ساز سه تار پیدا کنید. این عکس نام نت‌ها در همان کوک پایه که ذکر کردیم را نشان می‌دهد.

نت سیم های سه تار

نت سیم های سه تار نقش اساسی در شکل‌گیری صدای این ساز اصیل ایرانی دارند و هر سیم، محدوده‌ای مشخص از نت‌ها را در اختیار نوازنده قرار می‌دهد. وقتی از نت سیم های سه تار صحبت می‌کنیم، منظور جایگاه پرده‌ها و صداهایی است که با فشردن سیم‌ها روی دسته ایجاد می‌شود. سیم‌های سه‌ذتار چهار رشته نازک فلزی هستند که هر کدام نقش خاصی در تولید صدا و رنگ‌آمیزی موسیقی ایرانی دارند. این نت‌ها در سیم اول و دوم بیشتر برای ملودی‌های اصلی به کار می‌روند و در سیم سوم و چهارم، عمق و غنای صوتی به ساز می‌بخشند. این سیم‌ها روی پرده‌های بسته‌شده به دسته سه‌ تار فشرده می‌شوند و با تغییر طول و کشش، نت‌های گوناگون به‌دست می‌آیند. انتخاب جنس سیم‌ها و کوک کردن آن‌ها تأثیر زیادی بر رنگ صوتی و شخصیت ساز دارد و نوازندگان بسته به سبک یا دستگاه موسیقی، کوک و تنظیمات متفاوتی برای سیم‌ها در نظر می‌گیرند. درک درست از نت سیم های سه تار به نوازنده کمک می‌کند تا بهتر بتواند ساز را کوک کند، دستگاه‌ها را اجرا نماید و در نهایت بیان موسیقایی دقیق‌تری داشته باشد.

کلام آخر

همانطور که دانستید آموزش نحوه نت خوانی سه تار یکی از ضروری‌ترین مراحل برای تبدیل شدن به یک نوازنده حرفه‌ای است. برای یادگیری و تسلط به نت‌ های سه تار و علائم باید روزانه آنها را با نوشتن در دفتر نت تمرین و تکرار کنید. اما برای یادگیری بهتر نیاز است که از یک مدرس توانا و دلسوز کمک بگیرید. شما می‌توانید در مجموعه سه لا چنگ به بهترین اساتید آموزش سه تار آنلاین از کل کشور دسترسی پیدا کنید. با ثبت نام در وبسایت سه لا چنگ از داخل و یا خارج از کشور به جمع ما بپیوندید و از آموزش آنلاین و مزایای آن درکنار حرفه‌ای ترین اساتید سه تار بهره ببرید.

همچنین برای کسب اطلاع از شهریه کلاس موسیقی ۱۴۰۴ و ثبت‌نام می‌توانید با شماره 91098925-021 تماس حاصل نمایید و یا فرم مشاوره رایگان زیر را پر کنید تا در کوتاه‌ترین زمان ممکن با شما تماس بگیریم.

جهت مشاوره رایگان و ثبت‌نام در کلاس‌ها فرم زیر 👇 را پر کنید.