انواع تنبک را بشناسید
تنبک، یکی از همراهیکنندههای ریتم در موسیقی ایرانی است که در نگاه اول شاید یک ساز ساده به نظر برسد؛ یک بدنه استوانهای یا گلدانی با پوستی کشیده روی دهانه. اما اگر کمی دقیقتر شویم، میبینیم که پشت همین ظاهر ساده، دنیایی از تنوع و تفاوت پنهان است. جنس بدنه میتواند از چوب کهنِ یکتکه توت یا گردو، یا از چند قطعه مونتاژشده یا حتی فایبرگلاس صنعتی باشد. پوست میتواند از بز نازک و تیزصدا باشد یا گوسفند که گرمای صوتی بیشتری دارد یا شتر که دارای دوام بالایی میباشد.
تنبک به طور کلی به دو نوع اصلی تنبک یک تکه و تنبک چندتکه تقسیم میشود. تنبکهای یک تکه از یک قطعه چوب ساخته میشوند و تنبکهای چندتکه از چندین قطعه چوب که به هم متصل میشوند. همچنین، تنبکهای فایبری و ترکهای نیز وجود دارند که به ترتیب از فایبرگلاس و قطعات چوبی کوچک ساخته میشوند.
در این مقاله بررسی میکنیم که انواع تنبک کدامند و از نظر ویژگی های مختلف آنها را تقسیمبندی مینماییم.
انواع تنبک بر اساس جنس بدنه
انتخاب جنس بدنه در تنبک، هم روی کیفیت صدا اثر مستقیم دارد و هم روی وزن، دوام و راحتی اجرا هم تاثیر میگذارد. سه دسته اصلی بر اساس جنس بدنه عبارتاند از:
1. تنبک چوبی
- گردو: پرکاربردترین چوب در تنبکسازی مدرن، به دلیل تراکم مناسب، صدای گرم و شفاف و زیبایی بافت. مقاومت بالایی در برابر ترکخوردگی دارد.
- توت: سبکتر از گردو، صدای نرم و دلنشینتری تولید میکند. مورد علاقه برخی نوازندگان تکنواز به دلیل طنین طولانیتر.
- افرا: چگالی نسبتاً بالا و صدای شفافتر، مناسب برای اجراهایی که وضوح نتها مهم است.
تنبکهای چوبی، مخصوصا آنهایی که از چوب گردو، توت یا افرا ساخته میشوند، به دلیل کیفیت صدای طبیعی، گرم و پرطنین، محبوبترین انواع تنبک میان نوازندگان حرفهای هستند. این جنس بدنه، انتقال ارتعاشات پوست را به بهترین شکل ممکن انجام میدهد و به همین دلیل، صدای ساز وضوح و حجم بالایی دارد. دوام و طول عمر چوبهای مرغوب، با نگهداری صحیح، بسیار بالا است و ساز میتواند سالها بدون افت کیفیت مورد استفاده قرار گیرد. با این حال، این نوع تنبک وزن بیشتری نسبت به تنبک فایبری دارد و هزینه خرید آن نیز معمولاً بالاتر است. بنابراین، اگرچه برای اجراهای استودیویی و صحنهای بهترین گزینه است، اما ممکن است برای حمل و نقل مکرر کمی دچار چالش شوید.
2. تنبک سفالی
تنبکهای سفالی که از خاک رس پخته ساخته میشوند، قدمتی طولانی در تاریخ موسیقی ایران دارند و در گذشته در مناطق روستایی و آیینهای سنتی زیاد دیده میشدند. این سازها صدایی خشکتر و سادهتر تولید میکنند که برای برخی سبکهای محلی یا اجرای زورخانهای مناسب است. مزیت اصلی آنها، قیمت پایین و حس اصالت تاریخیشان است. اما از طرف دیگر، تنبکهای سفالی بسیار شکننده میباشند و کوچکترین ضربه یا تغییر دمای شدید میتواند باعث ترک یا شکستگی آنها شود. همچنین، به دلیل محدودیت دینامیکی و حجم صدای کمتر، در آموزش مدرن یا اجراهای حرفهای کمتر مورد استفاده قرار میگیرند.
3. تنبک فایبری
تنبکهای فایبری از مواد مصنوعی مانند فایبرگلاس یا پلاستیک فشرده ساخته میشوند و بزرگترین مزیت آنها، سبکی و مقاومت بالا در برابر رطوبت، ضربه و تغییرات آب و هوا است. این ویژگیها باعث شده این نوع ساز برای مبتدیان، آموزش در مدارس یا استفاده در سفر و اجراهای فضای باز بسیار کاربردی باشد. قیمت این سازها نسبت به مدلهای چوبی بسیار پایینتر است و نگهداری از آنها سادهتر میباشد. با این حال، کیفیت صدای آنها به اندازه تنبک چوبی طبیعی و پرطنین نیست و بسیاری از اساتید حرفهای استفاده از آنها را برای اجراهای جدی توصیه نمیکنند، چرا که طنین و گرمای صدای چوب را تولی نمیکنند.
بیشتر بدانید: آشنایی با اجزای تنبک و ساختار آن
انواع ساز تنبک بر اساس روش ساخت
1. تنبک یک تکه
تنبک یک تکه از تراشیدن یک تکه کامل چوب، معمولاً گردو یا توت، ساخته میشود. این روش ساخت بسیار زمانبر و نیازمند مهارت بالای سازنده ساز است، زیرا باید شکل مخروطی بدنه و کاسهی ساز با دقت زیاد از دل یک قطعه چوب بیرون آورده شود. نتیجه این فرایند، سازی با صدای غنی و پرطنین است که بسیاری از نوازندگان حرفهای به آن علاقه دارند. استحکام بالای این نوع ساز باعث طول عمر زیاد آن میشود. با این حال، به دلیل دشواری تولید و استفاده از چوب مرغوب، قیمت این سازها نسبت به انواع دیگر بالاتر است و وزن بیشتری هم دارند.
2. تنبک چند تکه
در تنبک چند تکه، بدنه از چند قطعه چوب جداگانه ساخته میشود که پس از شکلدهی به هم متصل میشوند. این روش تولید، ساخت را سادهتر و ارزانتر میکند و امکان استفاده از چوبهای کوچکتر یا ترکیبی را فراهم میآورد. این سازها معمولاً سبکتر از نوع یک تکه هستند و حمل آنها آسانتر است. با این حال، از نظر انتقال ارتعاشات پوست و طنین صدا، معمولاً یک پله پایینتر از مدلهای یکتکه قرار میگیرند. به همین دلیل، بیشتر برای هنرجویان یا استفاده عمومی مناسب هستند تا اجراهای کاملاً حرفهای.
3. تنبک ترکه ای
یکی دیگر از انواع تنبک، نوع ترکه ای است که از کنار هم قرار دادن چند ترکه چوب باریک ساخته میشود که با فشار و چسب به هم متصل میگردند تا شکل نهایی ساز را تشکیل دهند. این روش باعث میشود ساز بسیار سبک و قابلحمل باشد، در حالی که استحکام مناسبی هم دارد. به دلیل وزن کم، نوازندگان در اجراهای طولانی یا سفر، این نوع را ترجیح میدهند. از نظر کیفیت صدا، تنبکهای ترکهای میتوانند عملکرد قابل قبولی داشته باشند، هرچند باز هم مدلهای یکتکه از نظر غنا و عمق صدا برتری دارند. این نوع به خصوص در میان نوازندگانی که به جابهجایی مداوم ساز نیاز دارند، محبوب است.
انواع تنبک بر اساس نوع پوست
1. پوست طبیعی
پوستهای طبیعی از حیواناتی مانند شتر، بز، گوساله و گوسفند تهیه میشوند و هر کدام شخصیت صوتی خاصی ایجاد میکنند. به طور مثال، پوست شتر معمولاً ضخیمتر بوده و صدایی بمتر و پرحجمتر تولید میکند، در حالی که پوست بز یا گوسفند نازکتر است و صدایی شفافتر و تیزتر را ایجاد میکنند.
مزیت اصلی پوست طبیعی این است که رنگ صوتی اصیل و سنتی تنبک را حفظ میکند و قابلیت واکنش به تغییرات فشار انگشت و تکنیکهای ظریف نوازندگی را دارد. همچنین، نوازنده میتواند با تنظیم رطوبت و دما مثلاً با حرارت دادن کشش پوست را تغییر دهد و صدای ساز را برای شرایط مختلف تنظیم کند.
با این حال، پوست طبیعی نسبت به تغییرات شدید آب و هوا حساس است و ممکن است در مناطق مرطوب یا خیلی خشک، تغییر کشش یا حتی پارگی داشته باشد. نگهداری آن نیاز به دقت بیشتری دارد.
2. پوست مصنوعی
پوستهای مصنوعی معمولاً از مواد پلیمری یا فایبر مخصوص ساخته میشوند و کمتر در تنبکهای سنتی یا حرفهای استفاده میشوند. این پوستها در برابر رطوبت و تغییر دما مقاوم هستند و نیاز به نگهداری خاصی ندارند. قیمت آنها نسبت به پوست طبیعی کمتر است و برای استفاده آموزشی یا در مناطقی که تغییرات آب و هوایی شدید دارند، میتوانند گزینهی مناسبی باشند.
با این حال، از نظر کیفیت صدادهی، معمولاً به پای پوست طبیعی نمیرسند و طنین و گرمای صدا که از ویژگیهای تنبک سنتی است را به خوبی تولید نمیکنند. به همین دلیل، اغلب اساتید موسیقی سنتی ایران توصیه میکنند که برای اجرای جدی یا آموزش حرفهای از پوست طبیعی استفاده شود.
انواع تنبک بر اساس اندازه و کاربرد
اندازه تنبک و طراحی آن، نقش مهمی در نوع صدا، حجم صوتی، و کاربرد اجرایی دارد. سازندگان معمولاً بر اساس نیاز نوازنده و محیط اجرا، تنبکها را در سه گروه اصلی تقسیم میکنند:
1. تنبک کنسرت
این نوع تنبک معمولاً بزرگتر از مدلهای معمولی است و دهانهای در حدود ۲۴ تا ۲۶ سانتیمتر دارد. حجم صدای آن بالا و شفافیت نتها بیشتر است تا در میان سایر سازهای ارکستر یا گروه نوازی به خوبی شنیده شود. به دلیل اندازه و وزن بیشتر، نوازنده باید از نظر تکنیک و استقامت بدنی آمادگی کافی داشته باشد. این ساز انتخاب اصلی نوازندگانی است که در اجراهای صحنهای بزرگ یا ضبطهای استودیویی حرفهای فعالیت میکنند.
2. تنبک تکنوازی
یکی دیگرا از انواع تنبکها، تنبک تکنوازی است که کمی کوچکتر از مدلهای کنسرت هستند و معمولاً دهانهای بین ۱۸ تا ۲۲ سانتیمتر دارند. این اندازه باعث میشود نوازنده کنترل بیشتری روی جزئیات تکنیکی و سرعت حرکات انگشت داشته باشد. صدای آن متمرکزتر و ظریفتر است، به همین دلیل در اجراهای تکنوازی یا همراهی با سازهای کمحجم، انتخاب محبوبی محسوب میشود. وزن متوسط این سازها حمل و نقل را آسانتر میکند و آنها را برای تمرین روزانه ایدهآل میسازد.
3. تنبک زورخانه ای
تنبک زورخانهای که در فضای ورزش باستانی ایران استفاده میشود، معمولاً بزرگتر و حجیمتر از دو مدل قبلی است و گاهی بدنهای سفالی یا چوبی با پوست ضخیم دارد. این ساز بهجای ظرافتهای تکنیکی، بر حجم و قدرت صدا تمرکز دارد تا ریتمهای سنگین و پرانرژی را در فضای بزرگ زورخانه منتقل کند. ساخت آن به گونهای است که صدای کوبهای بلند و بم تولید شود و بتواند حرکات ورزشکاران را هماهنگ کند. از نظر هنری، این نوع کمتر در موسیقی سنتی یا مدرن ایرانی استفاده میشود و بیشتر جنبه آیینی و ورزشی دارد.
بیشتر بدانید: معرفی ساز تنبک و تاریخچه آن
انواع ساز تنبک از نظر برند
در کنار دستهبندیهای فنی، دنیای تنبک امروز شامل طیف گستردهای از سازهای هنری و برندهای مطرح است که نام سازنده، کیفیت ساخت و حتی تعداد مُهر حک شده روی بدنه، بخشی از هویت و ارزش ساز را تعیین میکند. در این دستهبندی، علاوه بر جنس و صدای ساز، اعتبار سازنده و جزئیات ظاهری و هنری اهمیت زیادی دارد.
- شیرانی: یکی از قدیمیترین و معتبرترین سازندگان تنبک در ایران که به خاطر دقت بالا در تراش بدنه و انتخاب چوب مرغوب شهرت دارد. سازهای شیرانی معمولاً صدایی پرطنین، با حجم مناسب و واکنش سریع دارند و انتخاب بسیاری از نوازندگان حرفهای میباشند.
- حلمی: معروف به استفاده از چوبهای بافتدار زیبا (به خصوص گردو) و پرداخت هنری بدنه میباشد. برخی مدلها علاوه بر کیفیت صوتی، به دلیل نقش و نگار و طراحی خاصشان، جنبه کلکسیونی پیدا میکنند.
- محبپور: این برند بر ترکیب سنت و نوآوری در ساخت، استفاده از روشهای مدرن برای افزایش استحکام ساز و بهبود طنین تمرکز دارد. تنبکهای محبپور اغلب در میان هنرجویان پیشرفته و نوازندگان میانرده تا حرفهای محبوب هستند.
دستهبندی انواع ساز تنبک بر اساس مُهر سازنده
در تنبکسازی حرفهای، مُهر نشان یا امضای سازنده است که روی بدنه حک میشود. این مهر، تضمینکننده اصالت و کیفیت ساز است.
- تک مهر: نشان میدهد ساز توسط یک استاد سازنده تولید شده و معمولاً تعداد آن محدودتر است. ارزش هنری و قیمتی بالاتری دارد.
- چند مهر: به معنای تولید تحت نظارت استاد اما توسط چند نفر از کارگاه ساخته شده است. این سازها ممکن است کمی ارزانتر باشند، اما همچنان کیفیت مطلوبی دارند.
سبک ساخت در انواع تنبکهای هنری
برندهای مطرح، هر کدام سبک خاصی در طراحی و پرداخت بدنه دارند.
- پرداخت ساده و مینیمال: برای تمرکز کامل بر صدای ساز، بدون نقش و نگار اضافه.
- پرداخت هنری و منبتکاری: با نقش و نگارهای سنتی یا مدرن که ساز را به یک اثر هنری تبدیل میکند.
- پوشش و رنگ خاص: استفاده از رنگهای شفاف یا تیره برای هماهنگی با سلیقه نوازنده یا حفظ اصالت چوب.
کلام آخر
در این مقاله به معرفی انواع تنبک پرداختیم تا به نوازندگان و علاقهمندان کمک میکنیم سازی را انتخاب کنند که بیشترین هماهنگی را با سبک نوازندگی، محیط اجرا و نیازهای شخصیشان داشته باشد.
بعد از انتخاب ساز مناسب، فراگرفتن شیوه نواختن تنبک از موارد مهم در مسیر یادگیری این ساز میباشد. برای اینکه اصول نوازندگی ساز تنبک و تکنیک های آن را به طور صحیح بیاموزید، باید از اساتید باتجربه و ماهر کمک بگیرید. در مجموعه سه لا چنگ مدرسین ساز تنبک از سراسر کشور با سابقهای درخشان در زمینه آموزش آنلاین ساز تنبک سالها است در حال فعالیت میباشند.
تیم ما فرصتی را برای همه علاقهمندان به ساز تنبک در داخل و خارج از کشور فراهم کرده تا بتوانند از طریق آموزش آنلاین با مدرسین ما در ارتباط باشند. برای اینکه بتوانید هنرجوی اساتید مجموعه ما باشید کافی است در وبسایت سه لا چنگ ثبتنام نمایید و به جمع هنرجویان کلاس آنلاین ساز تنبک بپیوندید.
همچنین برای کسب اطلاع از شهریه کلاس موسیقی ۱۴۰۴ و ثبتنام میتوانید با شماره 91098925-021 تماس حاصل نمایید و یا فرم مشاوره رایگان زیر را پر کنید تا در کوتاهترین زمان ممکن با شما تماس بگیریم.
جهت مشاوره رایگان و ثبتنام در کلاسها فرم زیر 👇 را پر کنید.