فرق تار و سه تار در چیست؟

تار و سه تار هر دو از سازهای اصیل و سنتی ایران است که به خانواده‌ی سازهای زهی مضرابی تعلق دارند. ممکن است این دو ساز در نگاه اول بسیار به یکدیگر شبیه باشند اما تار و سه تار دارای تفاوت‌های زیادی با یکدیگر هستند. اگر در ابتدای راه یادگیری موسیقی هستید و نمی‌دانید کدام یک از این دو ساز را انتخاب کنید، باید از خودتان بپرسید که تفاوت تار و سه تار در چیست؟ کدام ساز برای شروع یادگیری بهتر است؟ بنابراین ما قصد داریم در این مقاله به بررسی فرق تار و سه تار بپردازیم تا شما را در انتخاب درست یاری دهیم.

شباهت تار و سه تار در چیست؟

از نظر تعداد پرده‌ها، هر دو ساز تار و سه‌ تار مشابه هستند و هر کدام معمولاً ۲۵ پرده دارند. در بخش سیم‌ها، سه‌ تار با چهار سیم کوک‌شده به «دو – سل – دو – دو» شناخته می‌شود. تار نیز همین ترکیب را دارد اما برای هر سیم، جفتی در نظر گرفته شده و در نتیجه تعداد کل سیم‌های تار به شش عدد می‌رسد: «دو دو – سل سل – دو دو». آخرین سیم ضخامت بیشتری دارد و با جفت خود به صورت دوبل کوک می‌شود.

شیوه انگشت‌گذاری در این دو ساز اساساً یکی است. با این حال، به دلیل پهن‌تر بودن دسته تار، نواختن آن نسبت به سه‌ تار اندکی دشوارتر می‌شود. فرق تارو سه تار در بدنه یکی دیگر از تفاوت‌های آنها است: سه‌ تار دارای صفحه‌ای چوبی روی کاسه است که سبب می‌شود صدای ساز آرام‌تر، شفاف‌تر و کمتر وابسته به تغییرات رطوبت باشد. در مقابل، سطح رویی کاسه تار با پوست طبیعی پوشانده می‌شود و همین موضوع قدرت و طنین بیشتری به صدای آن می‌دهد، هرچند حساسیت زیادی در برابر تغییرات آب‌وهوا دارد، مخصوصا در مناطق مرطوب که پوست شل شده و حجم صدا به شدت کاهش می‌یابد.

از نظر ساختار، کاسه سه‌ تار اغلب از چوب‌های باقی‌ مانده و به شکل قاشقی ساخته می‌شود، در حالی که کاسه تار معمولاً از تنه درخت توت به دست می‌آید، تنه را از وسط می‌شکافند، داخل آن را خالی کرده و بر اساس الگو به هم متصل می‌کنند.

در بحث مضراب نیز تفاوت اصلی آشکار می‌شود. سه‌ تار با ناخن انگشت اشاره نواخته می‌شود و ضربه‌ها به سمت جلو و عقب وارد می‌شوند. اما در تار، مضراب فلزی کوچکی از جنس برنج به‌کار می‌رود که انتهای آن با موم پوشیده می‌شود. این مضراب میان انگشت شست، اشاره و میانی قرار می‌گیرد و با حرکت مچ دست به سیم‌ها ضربه زده می‌شود.

نکات مهم در مقایسه:

• هر دو ساز معمولاً ۲۵ پرده دارند.
• پرده‌ها بر اساس فاصله بین دسته و سر کلید تنظیم می‌شوند.
• سیم‌ها در هر دو ساز نام‌های مشابهی دارند.
• تکنیک انگشت‌گذاری تقریباً یکسان است.

فرق تار و سه تار

بدون شک تا به حال نام سازهای تار و سه‌ تار به گوشتان خورده است. شاید برایتان جالب باشد بدانید که این دو ساز چه تفاوت‌هایی با هم دارند. افرادی که با موسیقی آشنایی چندانی ندارند، معمولاً در نگاه نخست تنها تفاوت‌های ظاهری این دو ساز را تشخیص می‌دهند، اما در واقع، تار و سه‌ تار از جنبه‌های بنیادی‌تری با هم فرق دارند. در ادامه، قصد داریم ویژگی‌های هر دو ساز را بررسی کرده و تفاوت‌های میان آن‌ها را به طور دقیق‌تر بیان کنیم.

تفاوت تار و سه تار از نظر ظاهر

وقتی به ساز تار و سه تار نگاه می‌کنید، یکی از بارزترین تفاوت‌هایی که می‌بینید در ظاهر آنها است. ساز تار دارای دو کاسه بزرگ و کوچک است در صورتی که سه تار یک عدد کاسه گلابی شکل دارد. همچنین کاسه سه تار از کاسه تار کوچک‌تر است.

صفحه رویی در کاسه ساز سه تار از چوب توت یا گردو است اما دهانه کاسه‌های تار را با پوست طبیعی و یا مصنوعی می‌پوشانند.

همچنین از دیگر موارد تفاوت تار و سه تار اندازه خرک‌های آنها است. خرک تار بزرگ‌تر است و می‌توان پایه‌های آن را بر روی پوست صفحه رویی قرار داد.

یک فرق تار و سه تار به دسته، جعبه و گوشی‌های آنها برمی‌گردد. ساز تار دارای 6 عدد سیم می‌باشد بنابراین در مقایسه با ساز سه تار که 4 عدد سیم دارد دارای دسته عریض‌تری می‌باشد. همچنین تعداد گوشی‌های ساز تار بیشتر و اندازه جعبه گوشی نیز بزرگتر است. اگر دقت کرده باشید در اغلب سازهای تار دو خط سفید رنگ را بر روی دسته آن می‌بینید که از جنس استخوان می‌باشد.

فرق تار و سه تار در تعداد سیم‌ها

ساز تار دارای 6 عدد سیم فلزی است که به صورت جفت هستند. معمولا سیم‌های تار بر روی نت‌های دو، سل، دو کوک می‌شوند. تعداد سیم‌های سه تار 4 عدد است که 3 سیم آن اصلی است و سیم چهارم را به سیم بم می‌شناسند.

تفاوت تار و سه تار در صدادهی

یکی دیگر از تفاوت‌های تار و سه تار در رَنگ صدایی است که تولید می‌کنند. تفاوت صدادهی در این دو ساز بسیار بارز و محسوس است. سه تار صدای لطیف‌تری نسبت به تار دارد و از طرفی قدرت و حجم صدای سه تار نسبت به تار کمتر است. همچنین صدای سه تار زنگ‌دار و طنین‌انداز است و صدای تار کمی بم‌تر و شفاف‌تر به گوش می‌رسد. البته این دو ساز در وسعت صدادهی به یکدیگر شباهت دارند. علت این امر این است که تعداد پرده‌های آنها به یکدیگر نزدیک است. سه تار دارای 26 پرده و تار دارای 28 عدد پرده می‌باشد.

بیشتر بدانید: معرفی انواع سازهای زهی

فرق تار و سه تار در نحوه نواختن

یکی دیگر از فرق های تار و سه تار در نحوه نواختن آنها می‌باشد. با اینکه هر دو ساز از خانواده زهی مضرابی هستند اما شیوه نوازندگی آنها با یکدیگر فرق دارد. نوازندگان سه تار معمولا از یک مضراب فلزی که بر روی انگشت اشاره قرار می‌گیرد استفاده می‌کنند. همچنین گاهی برای تولید صدایی نرم و لطیف با ناخن انگشت اشاره به نواختن آن می‌پردازند. در مقایسه، ساز تار را با یک مضراب فلزی برنجی که در انتهای آن موم چسبانده شده است می‌نوازند.

یکی دیگر از تفاوت های سه تار و تار در نواختن، نحوه حرکت دست‌ها می‌باشد. سه تار را با حرکت انگشت اشاره و ضربه زدن به سیم‌ها می‌نوازند در صورتی که برای نواختن تار نوازنده باید با حرکت مچ خود، مضراب را به طرف بالا و پایین حرکت دهد. اما تکنیک‌های مضراب‌زنی معمولا در این دو ساز مشابه یکدیگر می‌باشد.

کاربرد متفاوت در موسیقی

از آنجایی که صدادهی ساز تار و سه تار با یکدیگر متفاوت است، بنابراین کاربرد آنها نیز با یکدیگر فرق می‌کند. همانطور که گفتیم صدای سه تار ظریف و نرم است و نوازنده‌ها معمولا در تک‌نوازی و دونوازی از سه تار استفاده می‌کنند. در عوض صدای تار به علت بیشتر بودن صدای سیم‌ها، بم‌تر و قوی‌تر است و در گروه‌نوازی کاربرد بیشتری دارد. بنابراین یک فرق تار و سه تار در نحوه بکارگیری آنها در موقعیت‌های مختلف است. البته این بدان معنی نیست که از سه تار در گروه‌نوازی و از تار در تک‌نوازی استفاده نمی‌کنند. با توجه به تکنیک‌های نوازندگی، هر دو ساز در گروه‌نوازی و تک‌نوازی کاربرد دارند.

بررسی ساختار تار و سه‌ تار

سازندگان تار و سه‌تار گاهی هنگام ساخت، تغییراتی خلاقانه ایجاد می‌کنند تا مشکلات سازها را برطرف کنند. این تغییرات می‌تواند در ظاهر یا حتی در کیفیت صدا تأثیر بگذارد. برای نمونه، استاد ابراهیم قنبری‌مهر در طراحی سرپنجه تار اصلاحاتی انجام داد تا مشکل افت کوک کمتر شود. همچنین هنرمند آذربایجانی، صادق‌جان، با تغییراتی در تار، نمونه‌ای با یازده سیم معرفی کرد.

بهترین نمونه‌های تار و سه‌ تار معمولاً از یک تکه چوب ساخته می‌شوند. البته هر نوآوری لزوماً مورد توجه قرار نمی‌گیرد، گاهی به‌ عنوان یک ویژگی تازه و ارزشمند باقی می‌ماند و گاهی هم با استقبال کمی مواجه می‌شود. برای مقایسه دقیق این دو ساز، معمولاً شکل رایج و استاندارد آنها ملاک قرار می‌گیرد.

فرق تار و سه‌ تار در یادگیری

گاهی این باور وجود دارد که یادگیری سه‌ تار ساده‌تر است و بهتر است هنرجو ابتدا با آن شروع کند. اما در حقیقت، عامل اصلی انتخاب ساز، میزان علاقه فرد به صدای آن است. اگر شیفته‌ طنین تار باشید، هیچ دلیلی وجود ندارد که یادگیری را مستقیماً با این ساز آغاز نکنید. هر دو ساز جایگاه ویژه‌ای دارند و هیچ‌کدام بر دیگری برتری ذاتی ندارند.

برای کسانی که نوازندگی سه‌ تار را تجربه کرده‌اند، نواختن تار آسان‌تر خواهد بود، چرا که پایه‌های انگشت‌گذاری یکسان است. البته باید به این نکته توجه داشت که در تار، تسلط بر حرکت مچ دست و قدرت ضربه اهمیت بیشتری دارد. در مقابل، نوازندگان تار هنگام روی‌ آوردن به سه‌ تار بیشتر باید تمرکز خود را روی تکنیک ضربه با انگشت اشاره بگذارند، که با تمرین منظم به‌ سادگی بر آن مسلط خواهند شد.

تار بهتر است یا سه تار؟

نمی‌توان به طور قطعی گفت که کدام یک از این دو ساز برتری دارد، زیرا انتخاب میان تار و سه‌ تار بیشتر به سلیقه و علاقه شخصی بستگی دارد. اگر پس از بررسی شباهت‌ها و تفاوت‌های آن‌ها هنوز در تصمیم‌گیری مردد هستید، پیشنهاد می‌شود یادگیری را با سه‌ تار آغاز کنید. سه‌ تار هم از نظر قیمت مقرون‌ به‌ صرفه‌تر است (زیرا معمولاً قیمت تار چهار تا پنج برابر سه‌ تار است) و هم از نظر ساختار و شیوه‌ نواختن شباهت زیادی به تار دارد. در آینده، وقتی تجربه و شناخت بیشتری در موسیقی پیدا کردید، می‌توانید به‌راحتی به سراغ تار بروید.

برای شروع یادگیری تار را انتخاب کنم یا سه تار؟

بسیاری از هنرجویان این سوال را از خود می‌پرسند که برای شروع یادگیری تار بهتر است یا سه تار؟ اما باید بگوییم که هیچ پاسخ قطعی برای این سوال وجود ندارد. علاقه مهم‌ترین فاکتور در انتخاب ساز است. زیرا یادگیری هیچ سازی بر دیگری ارجحیت ندارد. هر کدام از این دو ساز ویژگی‌های خاص خود را در نحوه صدادهی و نواختن دارند و نمی‌توان گفت آموزش کدام ساز راحت‌تر می‌باشد. برای یادگیری هر سازی نیاز به تمرین و پشتکار فراوان دارید و اگر به ساز خود علاقه‌مند نباشید نمی‌توانید از نواختن آن لذت ببرید.

اما اگر تا حدودی به هر دو ساز علاقه نشان می‌دهید می‌توانید از ساز سه تار شروع کنید. سه تار هم از لحاظ قیمت ارزان‌تر است و هم به علت سبک بودن به راحتی قابل حمل می‌باشد. اگر سه تار انتخاب اول شما باشد در آینده به راحتی می‌توانید تار را نیز یاد بگیرید. تنها کاری که لازم است انجام دهید کار بر روی حرکت مچ می‌باشد. پیشنهاد ما این است که در انتخاب ساز عجله نکنید. قطعاتی را از هر دو ساز گوش دهید و از اساتید تار و سه تار مشورت بگیرید.

نکاتی برای انتخاب ساز تار و سه‌ تار

• پیش از خرید، حتماً ساز را امتحان کنید تا از کیفیت صدا و طنین آن اطمینان پیدا کنید.
• در صورت امکان، از نظر و تجربه‌ یک استاد یا نوازنده‌ ماهر کمک بگیرید تا سازی متناسب با سبک و سلیقه‌ی شما انتخاب شود.
• به کیفیت ساخت ساز توجه ویژه داشته باشید و ترجیحاً از برندها و سازندگان معتبر خرید کنید.
• فراموش نکنید که لوازم جانبی استاندارد مانند مضراب مناسب و کیف محافظ باکیفیت، در نگهداری بهتر ساز نقش مهمی دارند.

کلام آخر

همانطور که گفتیم ساز تار و سه تار در عین حال که در نگاه اول شبیه هستند، تفاوت‌های زیادی با یکدیگر دارند. بنابراین ما سعی کردیم در این مقاله شما را با فرق تار و سه تار آشنا کنیم تا بتوانید ساز موردنظرتان را راحت‌تر انتخاب کنید. حال که تفاوت سه تار و تار را دانستید می‌توانید با ثبت نام در مجموعه سه لا چنگ به جمع هنرجویان ما بپیوندید. در این مجموعه بهترین و حرفه‌ای‌ترین اساتید از کل کشور در زمینه آموزش آنلاین موسیقی فعالیت دارند. بنابراین اگر علاقه‌مند به یادگیری ساز سه تار در داخل و خارج از کشور هستید می‌توانید از آموزش سه تار آنلاین در کنار اساتید برتر مجموعه ما لذت ببرید.

همچنین برای کسب اطلاع از شهریه کلاس موسیقی ۱۴۰۴ و ثبت‌نام می‌توانید با شماره 91098925-021 تماس حاصل نمایید و یا فرم مشاوره رایگان زیر را پر کنید تا در کوتاه‌ترین زمان ممکن با شما تماس بگیریم.

جهت مشاوره رایگان و ثبت‌نام در کلاس‌ها فرم زیر 👇 را پر کنید.