معرفی انواع سازهای آرشه ای معروف و ویژگیهای آنها
سازهای آرشه ای یکی از جذابترین خانوادههای سازهای موسیقی به شمار میآیند که از دیرباز جایگاه ویژهای در فرهنگهای گوناگون داشتهاند. در واقع سازهای آرشه ای زیر مجموعهای از سازهای زهی هستند که با استفاده از آرشه به صدا در میآیند. صدای دلنشین و گاه پرشور این سازها حاصل لرزش سیمها بر اثر کشیده شدن آرشه میباشد. این گروه شامل سازهایی مانند ویولن، ویولا، ویولنسل، کنترباس، قیچک و کمانچه است که هر یک ویژگیها و نقش خاص خود را در اجرای موسیقی دارند. اگر به یادگیری یکی از این سازهای زهی آرشه ای علاقه دارید اما آشنایی چندانی با ویژگیها و تاریخچه آنها ندارید، پیشنهاد میکنیم این مقاله را دنبال کنید. در ادامه به معرفی سازهای آرشه ای رایج در ایران و شیوه ساختار آنها خواهیم پرداخت.
تاریخچه سازهای آرشه ای
ریشهی سازهای زهی آرشه ای به سازی کهن از خانواده رباب بازمیگردد، سازی تک سیم که نمونههایی از آن هنوز هم در برخی مناطق هند نواخته میشود. این ساز به تدریج در سرزمینهایی چون هند، ایران، شمال آفریقا و عراق تکامل یافت و علاوه بر تغییرات ساختاری، گسترهی صوتی بیشتری پیدا کرد. در ایران نیز سازهای قیچک و کمانچه از بازماندگان همین خانواده هستند که امروزه جایگاهی مهم در موسیقی سنتی دارند.
طبق شواهد تاریخی، سازهای آرشه ای در سده نهم میلادی به اروپا راه یافتند و با سازهایی از خانوادهی بربط تلفیق شدند. حاصل این تلفیق، سازی چوبی به نام فیدل بود که در ابتدا به صورت عمودی نواخته میشد. در قرن دوازدهم، نوع دیگری از فیدل که به شکل افقی و روی سینه نوازنده قرار میگرفت نیز رواج یافت، شیوهای که بعدها یادآور نحوهی نواختن ویولن شد.
با ورود به سدههای پانزدهم و شانزدهم میلادی، خانواده دیگری از این سازها با عنوان ویول پدید آمدند. در نهایت، در قرن شانزدهم میلادی، یک سازنده ساز ایتالیایی به نام گاسپارو برتولونی با تغییر در ساختار ویول، سازی نوین با نام ویولن ابداع کرد. این ساز طی قرون بعدی دستخوش اصلاحات فراوان شد و به شکلی که امروز میشناسیم درآمد. سازی که امروزه یکی از محبوبترین و پرکاربردترین سازهای زهی آرشه ای در جهان به شمار میآید.
انواع سازهای آرشه ای محبوب در جهان
ویولا (Viola)
ویولا که با نامهای دیگری چون ویولن آلتو یا آلتو نیز شناخته میشود، سازی زهی آرشه ای از خانوادهی ویولن است. شیوه نوازندگی آن مشابه ویولن است، اما به دلیل اندازه بزرگتر، سیمهای ضخیمتر و آرشه سنگینتر، صدای بمتری تولید میکند.
جایگاه صوتی ویولا در محدوده میانی خانواده ویولن قرار دارد، به این معنا که صدای آن از ویولن بمتر و از ویولنسل زیرتر شنیده میشود. همین ویژگی باعث شده ویولا نقش مهمی در ایجاد هماهنگی و پر کردن فضاهای میانی در گروههای ارکستر داشته باشد.
ویولن (Violin)
ویولن سازی آرشه ای است و کوچکترین عضو خانواده سازهای زهی آرشه ای به شمار میآید. هنگام نوازندگی، ساز روی شانه چپ نوازنده قرار میگیرد و آرشه با دست راست بر روی سیمها کشیده میشود تا صدا تولید گردد.
به دلیل اندازه کوچک و گستره صوتی وسیع، ویولن توانایی اجرای صداهای زیر و متنوعی را دارد و به همین دلیل یکی از محبوبترین و پرکاربردترین سازها در موسیقی کلاسیک، محلی و حتی سبکهای مدرن به شمار میرود.
ویولنسل (Violoncello)
ویولنسل یکی از سازهای آرشهای خانواده ویولن است و به دلیل اندازه بزرگترش نسبت به ویولن و ویولا، شیوهی نوازندگی متفاوتی دارد. هنگام اجرا، این ساز میان دو پای نوازنده قرار میگیرد و میلهای فلزی در انتهای آن، ویولنسل را روی زمین ثابت نگه میدارد.
جایگاه صوتی ویولنسل در محدوده میانی خانواده زهی آرشهای است؛، به این معنا که صدای آن بمتر از ویولن و ویولا و زیرتر از کنترباس شنیده میشود. این ویژگی باعث شده ویولنسل هم در اجرای ملودیهای احساسی و هم در ایجاد هارمونی و همراهی در ارکستر نقش مهمی ایفا کند.
سازهای زهی آرشه ای ایرانی
همانطور که پیشتر اشاره شد، کمانچه و قیچک از مهمترین سازهای ایرانی در گروه سازهای زهی آرشه ای به شمار میآیند. هر دو ساز جایگاهی ویژه در موسیقی سنتی و محلی ایران دارند و از دیرباز تا امروز در اجراهای مختلف به کار گرفته میشوند. در ادامه با ساختار، شیوهی نوازندگی و نقش این دو ساز در موسیقی ایرانی بیشتر آشنا خواهیم شد.
کمانچه
کمانچه از سازهای آرشه ای سنتی و ملی ایران است و به دلیل وسعت صوتی گسترده و ظرافت صدایش، یکی از محبوبترین سازهای زهی آرشهای در ایران، خاورمیانه و حتی خاور دور به شمار میآید. این ساز آرشه ای جایگاه ویژهای در موسیقی دستگاهی و موسیقی مقامی ایران دارد و سابقه تاریخی طولانیای نیز پشت سر گذاشته است. روحالله خالقی در کتاب سرگذشت موسیقی ایران، کمانچه را تکامل یافته ساز رباب میداند.
کمانچه از اجزایی چون شکم، دسته و سر تشکیل شده و در انتهای بدنه آن پایهای تعبیه شده است که هنگام نوازندگی روی زمین یا پای نوازنده قرار میگیرد. نوازنده معمولاً در حالت نشسته ساز را به صورت عمودی در دست چپ میگیرد، انگشتان همان دست روی دسته حرکت میکنند و با دست راست، آرشه یا کمانه را به صورت افقی بر سیمها میکشد.
نوعی از این ساز با نام کمانچه لری یا تال نیز شناخته میشود که پشت باز است و در میان مردم لر رواج فراوان دارد.
قیچک
قیچک یا غیژک یکی از سازهای آرشه ای در موسیقی ایرانی است که با آرشه نواخته میشود. این ساز قدمت تاریخی بسیار زیادی دارد و نقش مهمی در موسیقی ایران ایفا کرده است.
کاسه طنینی قیچک معمولاً از چوب گردو یا توت ساخته میشود و سیمهای آن فلزی هستند. از نظر شیوه نوازندگی، قیچک به ویولنسل شباهت دارد، حتی در نوع بزرگتر آن که به قیچک بم معروف است، از آرشه ویولنسل برای نواختن استفاده میشود.
نوازنده قیچک هنگام اجرای این ساز آرشه ای معمولاً در حالت نشسته، ساز را به صورت عمودی با دست چپ نگه میدارد و با دست راست آرشه را به صورت افقی روی سیمها حرکت میدهد. این ویژگیها باعث میشود قیچک ضمن حفظ صدای گرم و بم، نقش مهمی در ایجاد هماهنگی و همراهی در موسیقی سنتی ایران داشته باشد.
آرشه و تکنیک آرشهکشی در سازهای آرشه ای
در سازهای زهی آرشهای، وسیلهای که سیمها را مرتعش میکند و صدا تولید مینماید، آرشه یا کمانه نام دارد. آرشه از یک چوب ساخته میشود و در دو سر آن موی دم اسب متصل است. با کشیدن آرشه روی سیمها، ارتعاش ایجاد شده و صدا تولید میشود.
کیفیت آرشه تأثیر زیادی در صدای ساز دارد، جنس چوب، نوع و کیفیت موی آرشه، وزن و دقت ساخت آن، هر کدام نقش مهمی در ایجاد صدای مطلوب ایفا میکنند. روش آرشهکشی نیز بسته به نوع ساز متفاوت است و تکنیکهای گستردهای را شامل میشود که یادگیری آنها نیازمند آموزش دقیق و تمرین فراوان است.
سازهای آرشه ای به خاطر صدای دلنشین و امکان همنوازی با دیگر سازها، توجه بسیاری از هنرجویان را به خود جلب کردهاند. علاقهمندان میتوانند به راحتی در منزل و با شرکت در دورههای آنلاین، نحوه استفاده صحیح از آرشه و تکنیکهای آرشهکشی را بیاموزند.
نقش سازهای آرشهای در ارکستر و گروههای موسیقی
سازهای آرشه ای نقش مهمی در ارکسترهای سنتی و کلاسیک دارند. در این میان، ویولن و ویولا معمولاً مسئول اجرای ملودیها و پر کردن فضای صوتی میانی هستند، در حالی که ویولنسل با صدای بم و گرم خود به ایجاد هارمونی و پایه صوتی کمک میکند و کنترباس، عمیقترین صداها را تولید کرده و ریتم و ساختار ارکستر را تثبیت مینماید. در موسیقی ایرانی نیز سازهای آرشه ای بومی مانند کمانچه و قیچک نقش مهمی در انتقال لحنها و احساسات دارند. کمانچه به خاطر وسعت صدا و ظرافتش معمولاً ملودیهای اصلی موسیقی دستگاهی و مقامی را اجرا میکند و قیچک، مخصوصا نوع بم آن، با صدای گرم و بم خود در همراهی و ایجاد پایه هارمونیک در موسیقی نواحی ایران نقش آفرینی میکند.
کلام آخر
در این مقاله شما را با سازهای آرشه ای و نقش هر بخش در تولید صدا آشنا کردیم. سازهای زهی آرشهای، چه در انواع غربی مانند ویولن، ویولا، ویولنسل و کنترباس و چه در انواع ایرانی مانند کمانچه و قیچک، جایگاهی ویژه در دنیای موسیقی دارند. آشنایی با تاریخچه، ساختار و شیوه نوازندگی این سازها به هنرجویان کمک میکند تا ارتباط عمیقتری با ساز خود برقرار کنند و کیفیت اجرای خود را بهبود بخشند.
اگر علاقهمند به یادگیری سازهای آرشه ای دارید کافی است در کلاسهای آنلاین ما در مجموعه سه لا چنگ ثبتنام کنید. در وبسایت سه لا چنگ میتوانید به بهترین و مجربترین مدرسین سازهای زهی آرشه ای دسترسی داشته باشید. این مدرسین با تجربه، هم در داخل و هم خارج از کشور هنرجویان خود را به صورت آنلاین آموزش میدهند و شما میتوانید با اطمینان در کلاسهای آنلاین شرکت کنید و از یادگیری و نواختن سازهای آرشه ای لذت ببرید.
همچنین برای کسب اطلاع از شهریه کلاس موسیقی ۱۴۰۴ و ثبتنام میتوانید با شماره 91098925-021 تماس حاصل نمایید و یا فرم مشاوره رایگان زیر را پر کنید تا در کوتاهترین زمان ممکن با شما تماس بگیریم.
جهت مشاوره رایگان و ثبتنام در کلاسها فرم زیر 👇 را پر کنید.