معرفی جامع انواع ساز و ویژگی هر کدام؛ غربی و سنتی
هر ساز با جنس، ساختار و شیوه نواختن خاص خود، دنیای متفاوتی از احساس و صدا را خلق میکند. بسیاری از علاقهمندان به موسیقی هنگام جستجوی عبارت انواع ساز به دنبال یک مرجع جامع هستند تا بتوانند دستهبندی سازها، ویژگی هر گروه، کاربرد آنها و تفاوتشان را در یک نگاه بشناسند و در نهایت بتوانند بهترین انتخاب را برای یادگیری یا شناخت بیشتر موسیقی داشته باشند.
اگر شما هم میخواهید بدانید سازها دقیقاً چطور طبقهبندی میشوند؟ چه تفاوتی میان سازهای زهی، بادی و کوبهای وجود دارد؟ یا دوست دارید با مهمترین سازهای ایرانی و جهانی آشنا شوید و ببینید هرکدام چه صدایی تولید میکنند و مناسب چه سبکهایی از موسیقی هستند، این مقاله دقیقاً همان چیزی است که دنبالش هستید.
در این راهنما، انواع ساز را از پایه و به زبان ساده بررسی میکنیم. با خواندن این مقاله، هم انواع ساز را به طور کامل خواهید شناخت و هم تصویری روشن از تفاوتها، کاربردها و جذابیتهای هر کدام به دست میآورید.
سازشناسی (Organology) و طبقهبندی سازها
سازشناسی یا Organology شاخهای از دانش موسیقی است که به مطالعه سازها، ساختار آنها، نحوه تولید صدا، تاریخچه، کارکرد و طبقهبندیشان میپردازد. این علم به ما کمک میکند درک کنیم چرا هر ساز صدای خاص خودش را دارد، چگونه ساخته میشود و در چه سبکها و فرهنگهایی مورد استفاده قرار میگیرد.
سازشناسی تنها به بررسی سازهای نمیپردازد، بلکه شامل مطالعه سازهای باستانی، سازهای محلی، سازهای نوآورانه و سازهای الکترونیکی نیز هست. بنابراین، یکی از بهترین روشها برای شناخت عمیق موسیقی، شروع از سازشناسی است.
معیارهای طبقهبندی انواع سازهای موسیقی
دانشمندان موسیقی برای دستهبندی سازها چند معیار اصلی در نظر میگیرند. این معیارها باعث میشود هر ساز در جای درست خود قرار بگیرد و بتوان آنها را با یکدیگر مقایسه کرد.
- جنس و ساختار بدنه: جنس بدنه ساز (چوب، فلز، پوست، پلاستیک، الیاف سنتتیک) تأثیر مستقیم بر رنگ صدا و طنین ساز دارد.
- نحوه تولید صدا: مهمترین معیار در سازشناسی، شیوه ایجاد صدا است. اینکه صدا از ارتعاش سیم، لرزش هوا، ضربه روی پوست یا سیگنال الکترونیکی ایجاد شود، تعیین میکند ساز در کدام گروه قرار بگیرد.
- نحوه نواختن یا مکانیزم اجرایی: نحوه کنترل صدا توسط نوازنده نیز معیار مهمی است: مانند آرشه کشیدن، دمیدن، ضربهزدن، فشردن کلیدها، پیک زدن و…
- کاربرد فرهنگی و تاریخی: گاهی یک ساز به دلیل جایگاه فرهنگی یا تاریخی در گروههای ویژه بررسی میشود، مثلاً سازهای نواحی ایران یا سازهای مذهبی.
طبقهبندی انواع ساز موسیقی بر اساس ساختار
یکی از رایجترین و علمیترین روشها برای دستهبندی انواع ساز، طبقهبندی بر اساس ساختار و نحوه تولید صدا است. در این روش، سازها به چند گروه اصلی تقسیم میشوند که هر کدام ویژگیها، جنس صدا و شیوهی نواختن خاص خود را دارند. در ادامه، هر گروه را با توضیحات کامل و مثالهای شناختهشده بررسی میکنیم.
1. سازهای زهی (String Instruments)
سازهای زهی سازهایی هستند که صدا از طریق ارتعاش سیمها تولید میشود. این سیمها ممکن است با انگشت، مضراب یا آرشه نواخته شوند.جنس بدنه، تعداد سیمها و نحوهی انتقال ارتعاش در انواع مختلف متفاوت است، اما اصل تولید صدا در همه آنها یکسان است.
ویژگیهای سازهای زهی
- تولید صدا با ارتعاش سیم
- دارای وسعت صدایی گسترده
- مناسب برای تکنوازی و همنوازی
- صدایی گرم و بیانگر احساسات انسانی
نمونههای مهم انواع سازهای زهی
- گیتار: یکی از پرطرفدارترین سازهای جهان که با انگشت یا پیک نواخته میشود.
- ویولن، ویولا، ویولنسل، کنتر باس: سازهای خانواده ویولن که با آرشه نواخته میشوند و در ارکستر نقش اصلی دارند.
- ماندولین: ساز زهی کوچک و تیزصدا با مضراب نواخته میشود.
- چنگ: از قدیمیترین سازها با تعداد زیادی سیم و صدای شفاف.
- بربط: ساز کهن شرقی با صدای گرم و عمیق.
- تار، سهتار، تنبور: سازهای اصیل ایرانی با نقش مهم در موسیقی دستگاهی و عرفانی.
- سنتور: ساز زهیِ ضربهای که سیمهای آن با دو مضراب نواخته میشوند.
- قانون: ساز زهی مثلثی شکل با تعداد زیاد سیم و قابلیت اجرای پاساژهای سریع.
- دیوان: از سازهای منطقهای با صدای پرطنین.
- کمانچه، قیچک: سازهای آرشهای ایرانی با صدای سوزناک و انعطافپذیر.
2. سازهای بادی (Wind Instruments)
یکی دیگر از انواع سازهای موسیقی، سازهای بادی است. در سازهای بادی، صدا از طریق ارتعاش هوا داخل لوله ساز ایجاد میشود. نوازنده با دمیدن در ساز، جریان هوا را کنترل کرده و نتها را تغییر میدهد.
ویژگیهای سازهای بادی
- صدا با دمیدن تولید میشود
- دارای حس زنده و پویا
- قابلیت اجرای ملودیهای کشیده و احساسی
نمونههای مهم سازهای بادی
- ساکسفون: ساز بادی-چوبی با صدای خاص و محبوب در جَز.
- ترومپت: ساز بادی-برنجی با صدای درخشان و قدرتمند.
- ساز دهنی: کوچک، قابل حمل و مناسب سبکهای متنوع مانند بلوز.
- ترومبون: ساز بادی برنجی با لوله کشویی برای ایجاد نتها.
- ابوا و باسون: سازهای بادی-چوبی با زبانه دوتایی و صدای متمایز.
- دودوک: ساز سنتی ارمنستان با صدای بسیار احساسی.
- دوزله: ساز بادی محلی با دو لوله تولیدکننده صدا.
- فلوت: ساز بادی بدون زبانه با صدای شفاف و لطیف.
- نی: ساز بادی ایرانی با قابلیت اجرای تحریرهای ویژه.
- ملودیکا: ترکیبی از ساز دهنی و کیبورد، مناسب آموزش و اجراهای سبک.
3. سازهای کلید دار (Keyboard Instruments)
این گروه از انواع ساز با فشردن کلیدها، چکشها، زبانهها یا مدارهای الکترونیکی فعال میشوند و صدا تولید میکنند.
ویژگیهای سازهای کلید دار
- یادگیری نسبی آسان
- امکان اجرای همزمان چند صدا (آکورد)
- مناسب برای سبکهای کلاسیک تا پاپ
نمونههای مهم سازهای کلیددار
- پیانو: معروفترین ساز کلید دار با صدای گسترده و پویایی بالا.
- ارگ: ساز الکترونیکی مناسب اجراهای مذهبی و پاپ.
- آکاردئون: ترکیب باد و کلید با صدای خاص و فولکلوریک.
- سینتی سایزر: ساز مدرن که صداها را بهصورت دیجیتال یا آنالوگ تولید میکند.
4. سازهای کوبهای (Percussion Instruments)
در سازهای کوبهای، صدا از طریق ضربهزدن، تکاندادن یا سایش تولید میشود. این سازها نقش مهمی در ریتمسازی دارند.
ویژگیهای سازهای کوبهای
- ایجاد ریتم و ضرب
- صداهای متنوع از شفاف تا بم
- مناسب برای همراهی و تکنوازی
نمونههای مهم سازهای کوبهای
- تنبک: ساز اصلی ریتم در موسیقی ایرانی.
- کاخن: ساز جعبهای شکل با قابلیت تولید صداهای مختلف.
- درامز: مجموعهای از طبلها و سنجها برای سبکهای راک، پاپ و جَز.
- دف: ساز کوبهای حلقهای با صدای شرقی و عرفانی.
- هنگدرام: ساز جدید و ملودیک با صدای آرامشبخش.
- دایره: ساز کوبهای با صدای تیز و مناسب موسیقی محلی.
5. سازهای الکترونیکی (Electronic Instruments)
این دسته شامل سازهایی است که تولید صدا در آنها وابسته به الکتریسیته است، یا صدای اصلی از طریق پردازش الکترونیکی تقویت میشود.
ویژگیهای سازهای الکترونیکی
- تنوع وسیع صدا
- کاربرد زیاد در موسیقی مدرن
- قابلیت اتصال به افکتها و پردازشگرها
نمونههای مهم سازهای الکترونیکی
- گیتار الکتریک: صدای تقویتشده با آمپلیفایر، مناسب راک، بلوز و متال.
- گیتار بیس: ساز کلیدی برای خط باس در موسیقی مدرن.
انواع ساز در موسیقی ایرانی (سنتی)
موسیقی ایرانی یکی از قدیمیترین و غنیترین سنتهای موسیقایی جهان است و سازهای آن نقش مهمی در شکلگیری دستگاهها، مقامها و نغمههای محلی دارند. سازهای ایرانی از نظر خاستگاه و کاربرد، به دو دسته اصلی تقسیم میشوند:
- سازهای دستگاهی
این سازها در موسیقی ردیفی و دستگاهی ایران نقش اصلی دارند. صدای این سازها برای اجرای نغمهها، گوشهها و دستگاهها طراحی شده و تکنیکهای پیچیده و ظریف در آنها بهکار میرود.
- سازهای نواحی ایران
این سازها در مناطق مختلف کشور مانند خراسان، کردستان، بلوچستان، جنوب، آذربایجان و… رواج دارند. هر یک رنگ صوتی و سبک ویژه خود را دارند و موسیقی محلی ایران را شکل میدهند.
معرفی محبوبترین سازهای سنتی ایرانی
ساز تار
تار یکی از برجستهترین سازهای زهی ایرانی است. دارای کاسه دوطبقه، شش سیم، دسته بلند و پوستی روی دهانه است که به صدای آن طنین گرم و خاص میدهد.
اهمیت ساز تار
- ساز اصلی موسیقی دستگاهی
- امکان اجرای تکنیکهای بسیار ظریف
- توانایی بالا در بیان احساسات و تحریرها
سه تار
سهتار از خانواده تار است اما کوچکتر و ظریفتر. برخلاف نامش چهار سیم دارد و با ناخن انگشت نواخته میشود.
تفاوت با تار
- صدای آرامتر و محزون
- مناسب برای نواختن در خلوت و موسیقی عرفانی
- وزن سبکتر و ساختار سادهتر
سنتور
سنتور از انواع ساز ایرانی است که دارای یک جعبه چوبی ذوزنقهای با تعداد زیادی سیم (۱۵ تا ۱۸ خرک) است و با دو مضراب نواخته میشود. نوازنده با ضربههای سریع و ملایم روی سیمها، ملودیهای پیچیده و ریزپرداز میسازد. این ساز صدایی زلال و شیشهای دارد و قادر است تحریرها و ملودیهای سریع را بهخوبی اجرا کند.
دوتار
دوتار ساز اصیل نواحی خراسان، شمال خراسان، تربت جام، و ترکمنصحرا است و در موسیقی مقامی نقش کلیدی دارد. صدای آن آرام، روایتگر و داستانگو میباشد. دوتار با آوازهای مقامی مثل «مقام لو» یا «مقام شاهخراسان» شناخته میشود.
ویژگیهای دوتار
- دو سیم
- امکان همراهی کامل آواز
- ساز خاطرهساز موسیقی خراسان
تنبک
تنبک یا ضرب یکی از اصلیترین و شناخته شدهترین سازهای کوبهای در موسیقی ایران است. این ساز قدمت بالایی دارد، اما زمان و محل دقیق پیدایش آن به طور قطعی مشخص نیست. قرار گرفتن تنبک در خانواده سازهای کوبهای پوستی باعث شده نقش اصلی در ریتمنوازی موسیقی دستگاهی و نواحی ایران را بر عهده بگیرد.
دف
دف یکی از قدیمیترین سازهای کوبهای منطقه خاورمیانه است و حضور آن را میتوان در فرهنگهای ایرانی، ترکی، عربی و کردی مشاهده کرد. این ساز در طول تاریخ جایگاهی ویژه در آیینها و سنتهای صوفیانه داشته و هنوز هم در خانقاهها، مراسم ذکر و موسیقی عرفانی به کار میرود. صدای گرم، طنیندار و هیپنوتیزمکننده دف سبب شده آن را به عنوان یکی از نمادهای موسیقی معنوی بشناسند.
کمانچه
یکی از انواع سازهای ایرانی محبوب کمانچه میباشد. این ساز آرشهای ایرانی دارای صدایی کشیده و احساسی است. این ساز کاسه کروی شکل و پوست طبیعی دارد و در موسیقی دستگاهی، آذربایجانی و کردی کاربرد زیادی دارد.
قیچک
ساز آرشهای مناطق جنوب و شرق ایران است. صدایی تیزتر از کمانچه دارد و معمولاً در موسیقی نواحی اجرا میشود.
دوزله
ساز دوزله یکی از سازهای بادی محلی قدیمی ایران میباشد.
ویژگیهای این ساز عبارتند از:
- دو لوله دارد که همزمان صدا تولید میکنند.
- صدایی پرحجم و مناسب موسیقی کردی و بختیاری.
ساز نی
نی یکی از قدیمیترین سازهای بادی-چوبی جهان است و برخلاف بسیاری از سازها، محدود به فرهنگ خاصی نیست. ریشههای تاریخی آن را میتوان در چین باستان، مصر باستان، بینالنهرین و ایران دنبال کرد. به همین دلیل نی در میان بسیاری از تمدنهای شرقی، ساز مهمی برای آوازخوانی، نیایش، روایتگری و همراهی موسیقی بوده است.
انواع سازهای غربی و جهانی
ساز پیانو
پیانو به عنوان پادشاه سازهای جهان شناخته میشود. دلیل این لقب، محدوده صوتی بسیار گسترده آن است. پیانو قادر است از بمترین تا زیرترین نتهای قابل شنیدن برای گوش انسان را اجرا کند و از این نظر تقریباً هیچ سازی در جهان با آن قابل مقایسه نیست. همچنین هیچ سبک موسیقی وجود ندارد که پیانو نتواند در آن اجرا شود.
گیتار
یکی از انواع ساز در موسیقی غربی گیتار است. گیتار یکی از پرکاربردترین و محبوبترین سازهای جهان است که هم در جمعهای کوچک و هم در کنسرتهای بزرگ اجرا میشود. محبوبیت جهانی این ساز به علت داشتن صدایی دلنشین و دادن توانایی به نوازنده در اجرای همزمان آکورد و ملودی میباشد. به این ترتیب نوازنده میتواند همزمان همخوانی و هارمونی را ایجاد کند و تجربهای کامل از موسیقی ارائه دهد.
ویولن
ویولن یکی از قدیمیترین و محبوبترین سازهای زهی دنیا است و به دلیل انعطافپذیری و توانایی اجرای سبکهای متنوع، در بسیاری از ژانرهای موسیقی جهان کاربرد دارد. از جمله این سبکها شامل موسیقی کلاسیک، موسیقی جپسی (Gypsy)، موسیقی سلتیک (Celtic) و موسیقی ایرانی دستگاهی میباشد.
ساکسیفون
ساکسیفون از خانواده سازهای بادی-فلزی (Brass/Woodwind) است و یکی از تاثیرگذارترین سازها در سبکهای مختلف موسیقی، به ویژه جَز، محسوب میشود. بسیاری از بداهه نوازیهای مشهور این سبک توسط نوازندگان شاخص ساکسیفون انجام شده است.
در ابتدا، ساکسیفون بیشتر در موسیقی رژههای نظامی به کار میرفت، اما به تدریج جای خود را در سبکهای دیگری مانند جَز، پاپ و موسیقی معاصر پیدا کرد و نقش کلیدی در بداهه نوازی و اجرای ملودیهای احساسی ایفا کرد.
ترومپت
ترومپت یکی دیگر از انوع ساز و از خانواده سازهای بادی-برنجی (Brass) است که قدمت آن به قرون وسطی بازمیگردد. این ساز در بسیاری از کشورهای جهان به نام شیپور نیز شناخته میشود و از دیرباز در تمدنهای مصر، یونان و روم، به ویژه در مراسم مذهبی و رسمی مورد استفاده قرار گرفته است.
فلوت
فلوت یکی از قدیمیترین سازهای جهان است که طی قرنها در اکثر نقاط دنیا دستخوش تغییر و تحول شده و در انواع سبکهای موسیقی مورد استفاده قرار گرفته است. این ساز از خانواده سازهای بادی است و نوازنده با فوت کردن هوا از طریق قسمت دهانی و قرار دادن انگشتان روی سوراخها یا کلیدها، نتهای مختلف در اکتاوهای متفاوت تولید میکند. فلوتها بر اساس کاربرد و گستره صوتی به چند دسته تقسیم میشوند: فلوت کلیددار که در ارکسترهای کلاسیک و اجرای تکنوازی کاربرد دارد، فلوت پیکولو با جثه کوچکتر و صدای زیر و تیز، فلوت باس با صدای بم و عمیق، و فلوتهای چوبی یا نقرهای ساده که در سبکهای مختلف موسیقی مورد استفاده قرار میگیرند.
سازدهنی
سازدهنی یا هارمونیکا از خانواده سازهای بادی-چوبی است و صدای آن با دمش و مکش در سوراخها و لرزش تیغهها تولید میشود. این ساز توانایی اجرای سبکهای مختلف موسیقی از جز و بلوز تا کلاسیک را دارد و در اجراهای تکنوازی و گروهی کاربرد دارد. انواع رایج هارمونیکا شامل کروماتیک، دیاتونیک، باس و کورد هستند. مدل متداول ۱۲ سوراخه حدود ۳ اکتاو از C4 تا C8 را پوشش میدهد.
ساز کاخن
کاخن یکی از سازهای کوبهای است که ریشه در موسیقی سنتی اسپانیا (Flamenco) دارد و در سبکهای لاتین، جز و پاپ نیز مورد استفاده قرار میگیرد. زادگاه اصلی این ساز کشور پرو است و ساخت آن با تأثیر فرهنگ آفریقاییتبارهای این منطقه شکل گرفته است. کاخن به شکل جعبه چوبی مستطیلی ساخته میشود و نوازنده روی آن مینشیند و با ضربه زدن به بخشهای مختلف، صدا تولید میکند. همانند سایر سازهای کوبهای، وظیفه ایجاد ریتم در گروههای موسیقی بر عهده کاخن است.
کلام آخر
در این مقاله شما را با انواع ساز آشنا کردیم تا سبکها، ریتمها و ملودیها را بهتر درک کنید. هر ساز با صدای و نقش خاص خود، بخشی از فرهنگ و هنر موسیقی را بازتاب میدهد و ترکیب آنها در اجراهای گروهی یا تلفیقی، زیبایی و تنوع موسیقی را دوچندان میکند. شناخت این سازها، دریچهای به دنیای گسترده و رنگارنگ موسیقی است که هر فرد علاقهمند به موسیقی را به تجربهای نو و متفاوت دعوت میکند.
از آنجایی که وجود یک استاد باتجربه در روند آموزش موسیقی بسیار موثر است، بعد از انتخاب ساز باید به فکر پیدا کردن یک استاد حرفهای باشید. مجموعه سه لا چنگ از طریق آموزش آنلاین، این بستر را برای علاقهمندان به یادگیری موسیقی فراهم کرده است. در این مجموعه بهترین و حرفهایترین اساتید موسیقی از کل کشور گرد هم آمدهاند تا دیگر دغدغه دسترسی به مدرسین توانا را نداشته باشید. شما در هر شهر و کشوری که باشید با ثبت نام در مجموعه سه لا چنگ به راحتی میتوانید با بهترین اساتید ساز مورد علاقه خود ارتباط بگیرید.
همچنین برای کسب اطلاع از شهریه کلاس موسیقی ۱۴۰۴ و ثبتنام میتوانید با شماره 91098925-021 تماس حاصل نمایید و یا فرم مشاوره رایگان زیر را پر کنید تا در کوتاهترین زمان ممکن با شما تماس بگیریم.
جهت مشاوره رایگان و ثبتنام در کلاسها فرم زیر 👇 را پر کنید.